Bekijk online
Afdeling  Gorinchem
Nieuwsflits December 2018

Terugblik lezing Symboliek van planten in de kunst

Maandag 26 november gaf Krzysztof Dobrowolski-Onclin een lezing over symboliek van planten in de kunst. Krysztof is docent bij Bureau Boeiend en afgestudeerd in de kunstgeschiedenis.

Hij begon deze avond met het feit dat alle symbolische betekenis van planten in de kunst door de mensen is bedacht en gaf het voorbeeld van de appel. De verschillende afbeeldingen leidden tot verwijzingen naar de zondeval, sneeuwwitje, Karel Appel en zelfs Apple. De symboliek in de kunst heeft  dus niet altijd dezelfde interpretatie omdat deze onder andere afhankelijk is van tijd, plaats en context. Het kan ook naar helemaal niets verwijzen, want niet alles in de kunst heeft een diepere lading. Een bloemstilleven is vaak gewoon een stilleven.

Hierna besprak hij diverse kunstwerken waarop planten en bomen te zien waren, die een symbolische betekenis hebben. In een leuke interactie met de zaal vertelde hij wat de betekenis was van het kunstwerk en de betekenis van de planten of bomen. 

In de loop van de avond ging je met andere ogen naar de kunstwerken kijken. Dank zij de logische, duidelijke opbouw en inspirerende vertelstijl was de avond van begin tot het eind interessant en uitdagend. Hij eindigde de avond met een gedicht: Het zwijgen van de planten. Al met al een boeiende avond!

Voor het aanwezige publiek en de leden van Groei en Bloei heeft Krysztof een hand-out opgesteld met de meest relevantie informatie en het gedicht. 

Zie hieronder voor de tekst van deze hand-out. Helemaal onderaan deze hand-out tekst kunt u doorklikken naar een aantal kunstwerken die deze avond besproken zijn.

Hand-out Lezing 26-11-2018

Natuursymboliek

 

Symboliek of iconografie is de tak van de kunstgeschiedenis die de betekenis van het kunstwerk bestudeert. Iconografie betekent letterlijk ‘beeldbeschrijving’. Om een kunstwerk te kunnen interpreteren is het zeer belangrijk om het kunstwerk eerst te beschrijven zonder daarbij te interpreteren. Dan vallen namelijk details op die betekenis kunnen hebben. Let op de context! Een voorwerp, plant of dier kan verschillende betekenissen hebben afhankelijk van de context. Een appel kan verwijzen naar de Zondeval, het computermerk Apple, Sneeuwwitje, Wilhelm Tell, het Oordeel van Paris, de godin Venus, Karel Appel enz. Of naar helemaal niets, want niet alles heeft in de kunst een diepere lading. Een bloemstilleven is vaak gewoon een bloemstilleven zonder een extra boodschap.

Symboliek van planten in de kunst is multi-interpretabel, maar ook rijk en wijd verbreid. Planten kunnen voor een streek of land staan. Zo was in het oude Egypte de papyrus een van de symbolen van Beneden-Egypte en de lotus van Boven-Egypte. De varen staat tegenwoordig voor Nieuw-Zeeland. Een andere iconografische functie van planten is het attribuut. Daaraan kan de beschouwer heiligen, goden of personificaties herkennen. Het attribuut van de heilige Dorothea is een boeket of krans bloemen. Planten kunnen eveneens naar een begrip verwijzen, zoals 'de reuk' op een laat vijftiende-eeuws tapijt.

De meeste boomsoorten op onze geografische breedte verliezen in de herfst hun blad. Dat gegeven wordt in de kunst soms symbolisch gebruikt. Op 'De zielenvisserij' uit 1614 staan de groene bomen voor de 'juiste', protestantse, kant van de religieuze twist, waar de dorre bomen de verkeerde, katholieke, zijde symboliseren. Vergelijkbaar is de allegorie van Jacob de Wit, waar de dorre kant van de boom met scènes uit het Oude Testament correspondeert, terwijl de groene kant voor het Nieuwe Testament staat.

Een speciale boom is de Boom van Jesse, die uit de zij van de Oudtestamentische Isaï groeit en in de kunst voorgesteld wordt als de genealogische boom van Jezus, die dan ook in de kruin ervan zit. Een andere bijzondere boom is de laurier. Omdat het blad ervan groen blijft, staat die voor de liefde, maar ook voor de nimf Daphne die in een laurierboom veranderde, omdat zij op die manier de avances van Apollo kon afschudden.

De roos heeft verschillende betekenissen. De uitdrukking 'parelen voor de zwijnen werpen' bestond in de XVIe en XVIIe eeuw als 'rozen voor de zwijnen werpen' en is dan ook als zodanig afgebeeld, onder meer door Jan Steen. De roos staat eveneens voor liefde (denk aan Valentijnsdag) wat op Titiaans schilderij van de naakte godin van de liefde Venus door rozen wordt verbeeld. Ook is het een van de bloemen van Maria, mede omdat de doornen van een roos voor Maria's smarten staan. 

Maria's belangrijkste attribuut is de (witte) lelie, die haar reinheid symboliseert, zoals op het Mérode-altaarstuk waar de bloem quasi toevallig bij de Annunciatie de tafel siert. Het is bovendien de bloem die volgens het apocriefe evangelie van Proto-Jacobus uit de staf van Maria's man Jozef kwam, toen hij werd uitverkoren om met haar te trouwen. Soms komt in plaats van een witte lelie een witte iris voor, met dezelfde betekenis. De lelie, de anjer en verschillende andere bloemen groeien in de hortus conclusus of omsloten hof uit het Bijbelboek Hooglied. Dat hof werd in de Middeleeuwen als symbool gezien van Maria's maagdelijkheid: gesloten tuin, waar toch bloemen kunnen bloeien.

De anjer brengt ons bij een voorbeeld van moderne, betrekkelijk recent ontstane symboliek. In de oudere kunst komt de anjer voor als onder meer verwijzing naar een verloving of huwelijk, naar Christus' passie of naar de goddelijke liefde. Vanaf 1940 staat een witte anjer in Nederland ook voor prins Bernhard, omdat Nederlanders massaal de bloem gingen dragen op zijn verjaardag op 29 juni 1940 in plaats van de nationale vlag op te hangen. Toen de oudste dochter van prins Bernhard in 2012 op staatsbezoek in Oman was, leidden haar foto's met hoed en daaroverheen een hoofddoek tot nogal wat reacties in Nederland. Interessant is een detail op een van de foto's. Koningin Beatrix draagt daarop namelijk een broche met twee tulpen, een van de herkenbaarste symbolen van Nederland. De tulp komt echter uit Turkije en is ook daar een nationaal symbool. Vanaf de XVIe eeuw wordt de bloem in Nederland gecultiveerd. In de vroege XVIe eeuw kwam er al kritiek op: de tulpenkweek en -handel zou geldverspilling zijn. Halverwege de jaren 1630 werd de tulp een object van beursspeculatie tot in februari 1637 de zeepbel barstte en vele speculanten failliet gingen. De tulp kreeg een negatieve connotatie in prenten als de 'Mallewagen' of Jan II Breughels 'Satire op de tulpomania', waarop speculanten door apen zijn vervangen. 

Net als andere bloemen kan de tulp vergankelijkheid symboliseren, maar alleen in een context die dit verduidelijkt, bijvoorbeeld met een schedel of een zandloper op hetzelfde stilleven. Op het stilleven van Bollengier, waarop de tulp de hoofdrol speelt, is geen verdere verwijzing naar de vergankelijkheid of een tweede laag. Het schilderij toont de populariteit van de bloem. Hetzelfde doet de 'Anatomische les van dr. Nicolaes Tulp', want de man nam de naam van de bloem aan als zijn eigennaam. Dat was nog voor de tulpomania.

Net als de roos, staan legio andere planten voor de liefde, maar dan wederom wel in de juiste context. De zonnebloem heeft die betekenis op 'Het huwelijk van Tobias en Sara', omdat de plant zich naar de zon richt en licht immers voor god staat. De distel stond soms  voor trouw omdat de plant in de XVIIe eeuw ook 'mannentrouw' werd genoemd. Laurier en klimop blijven groen, zoals de liefde zou moeten doen. Bovendien hecht klimop zich aan de boom, zoals een vrouw zich aan haar echtgenoot moet hechten, wat op het dubbelportret van Isaac Massa en Beatrix van der Laen van Frans Hals duidelijk te zien is. 

Tot slot zijn er in de mythologie veel personages die al dan niet ten gevolge van hun liefde in een plant zijn veranderd. Hyacinthus, een minnaar van Apollo, werd per ongeluk door Apollo's discus gedood en waar zijn bloed op de grond vloeide, groeide de hyacint. Het bloed van Adonis veranderde in een anemoon en Clytia, die op Apollo verliefd was, werd een zonnebloem. Narcissus, die verliefd werd op zijn eigen spiegelbeeld, kwijnde weg en werd een narcis en waar Ajax' bloed op de grond droop, groeide een anjer5.

Al deze symboliek laat onverlet dat de symbolische betekenis van planten in de kunst door de mensen is bedacht. Dit is een van de onderwerpen van het volgende gedicht van de Poolse dichteres en Nobelprijswinnares Wisława Szymborska: 

 

Het zwijgen van de planten

De eenzijdige betrekkingen tussen jullie en mij

ontwikkelen zich lang niet slecht.

 

Ik weet wat een bloem, blad, aar, eikel, steel is.

en wat er met jullie in april gebeurt, en in december.

 

Hoewel mijn nieuwsgierigheid onbeantwoord blijft,

buig ik me speciaal over sommige van jullie

en leg voor andere het hoofd in de nek.

 

Bij mij hebben jullie namen:

klis, kleefkruid, drieblad,

heide, jeneverbes, maretak, vergeet-mij-nietje,

maar ik heet voor jullie niets.

 

 

Onze reis is gemeenschappelijk.

Als je samen reist, praat je toch met elkaar,

wisselt opmerkingen uit, desnoods maar over het weer,

of over de stations die onderweg voorbijschieten.

 

Onderwerpen te over, want er is veel dat ons verbindt.

Dezelfde ster houdt ons binnen haar bereik.

We werpen met hetzelfde recht onze schaduw.

We proberen iets te weten, elk op zijn manier,

en wat we niet weten, lijkt ook op elkaar.

 

Ik leg het uit zo goed ik kan, vraag alsjeblieft:

wat het betekent iets met ogen te bekijken,

waarom in mij een hart klopt

en waarom mijn lichaam niet geworteld is.

 

Maar hoe kan ik antwoorden op ongestelde vragen,

als ik daarbij ook nog iemand ben

die voor jullie zo zeer niemand is 

 

Struikgewas, jong bos, weiden, rietland -

Alles wat ik jullie zeg, is een monoloog,

en wie er ook luistert - jullie niet.

 

Met jullie praten is noodzakelijk en onmogelijk.

Is dringend nodig in ons haastig leven,

en wordt uitgesteld tot nooit.

 

 

 

Lijst kunstwerken in de volgorde waarin ze in de lezing zijn behandeld:

Zyl, Ina van: 'Sweet Apples', 2004

Goes, Hugo van der: 'Zondeval', ca. 1475

Opens external link in new windowmeester van Liesborn: 'Linkerluik van een altaarstuk: Heilige Maagschap', ca. 1480

Opens external link in new windowCanova, Antonio: 'Venus victrix', 1808

Opens external link in new windowAppel, Karel: 'Vrijheidsschreeuw', 1948

anoniem (Egypte): graf van Nacht, 1390 voor Christus

anoniem (Keulen): 'De heilige Dorothea', ca. 1360

Opens external link in new windowanoniem (Parijs-ontwerp, Vlaanderen-uitvoering): 'Dame met de eenhoorn; 
de reuk', eind XVe eeuw

anoniem (Frankrijk): kistje met aanval op het kasteel van de liefde, 1300-1310

Opens external link in new windowVenne, Adriaan van de: 'De zielenvisserij', 1614

Christus, Petrus: 'Onze Lieve Vrouwe van de Droge Boom', ca. 1465

Opens external link in new windowWit, Jacob de: 'Overgang van het Oude naar het Nieuwe Testament', 1726

anoniem (Haarlem?): getijdenboek met miniatuur 'Boom van Jesse', 1485-1495

Opens external link in new windowSint Jans, omgeving van Geertgen tot: 'De boom van Jesse', ca. 1500

Opens external link in new windowBernini, Gianlorenzo: 'Apollo en Daphne', 1622-1625

Opens external link in new windowSteen, Jan: 'In weelde siet toe', ca. 1663

Opens external link in new windowTitiaan: 'Venus van Urbino', 1538

Opens external link in new windowBray, Dirck de: 'Stilleven met Mariasymbolen', 1672

Opens external link in new windowanoniem (Noord-Nederland): 'Maria met kind in een stralenkrans voor een rozenhaag', vierde kwart XVe eeuw

Opens external link in new windowEyck, Jan van: 'Lam Gods', 1427-1432

Opens external link in new windowGiotto: Cappella degli Scrovegni, 1304-6

meester van Flémalle, 'Mérode-altaarstuk, jaren 1420

anoniem (Keulen): glas-in-loodvenster met 'Het brandend braambos' en 'De geboorte van Christus', XIVe eeuw

Opens external link in new windowGoes, Hugo van der: 'Portinari-altaarstuk', ca. 1475

anoniem: 'Frankfurter paradijstuintje', 1413

Weense meester van Maria van Bourgondië: miniatuur met het portret van Maria van Bourgondië, 1475-1480

Bouts, atelier van Dirk: 'Maria met kind, de heilige Paulus en de heilige Petrus', jaren 1460

Opens external link in new windowRafaël: 'Gravagh Madonna', 1509-1510

Opens external link in new windowDirk Jacobsz: 'Pompeius Occo', ca. 1531

Visscher, Roemer: 'Een dwaes en zijn gelt zijn haest ghescheyden', 1614

Passe de Jonge, Crispyn de naar Hendrik Pot: 'De mallewagen', 1639

Opens external link in new windowBrueghel de Jonge, Jan: 'Satire op de Tulpomania', ca. 1640

Passe, Simon de naar Crispijn de Passe: 'Memento mori'

Wiericx, Johannes: 'Hortus conclusus', ca. 1608

Goltzius, Hendrick: 'Quis evadet? Nemo', 1614

Rembrandt: 'De anatomische les van dr. Nicolaes Tulp', 1632

Opens external link in new windowSteen, Jan: 'De bruiloft van Tobias en Sara'

Tiepolo, Giovanni Battista: 'De dood van Hyacinthus', 1752-1753

Opens external link in new windowHals, Frans: 'Portret van een stel, waarschijnlijk Isaac Abrahamsz Massa en Beatrix van der Laen', ca. 1622

Lotto,Lorenzo: 'Portret van een man', ca. 1546

Opens external link in new windowLotto, Lorenzo: 'Marsilio Cassotti en zijn bruid Faustina', 1523

Opens external link in new windowPoussin, Nicolas: 'Het rijk van Flora', 1631

 

 

 

Opens external link in new windowwww.bureauboeiend.nl

Opens external link in new windowwww.facebook.com/BureauBoeiend

Inloopavond Maandag 14 januari 2019

Op 14 januari beginnen we het nieuwe Groei & Bloei jaar weer met de inloopavond.  Het begint traditie te worden.  Vanaf 20.00 uur bent u van harte welkom in De Heul voor een nieuwjaarsgroet en de start van het nieuwe seizoen.  

In het nieuwe seizoen heeft  Henny Fuit een aantal mini-excursies  voor ons op het programma staan en zij zal vanavond hierover het één en ander vertellen.  Verder hebben wij  een quiz voor u in petto en bieden u twee consumpties aan en zorgen voor wat lekkers bij de koffie en/of borrel.  

Ook  willen we een kleine proeverij organiseren en vragen u om zelfgemaakte jammetjes, gelei, fruitsappen of wellicht wat sterkers mee te nemen naar de inloopavond. Wij zorgen voor toastjes en stokbrood om alle lekkernijen te proeven.  

Wijkgebouw De Heul, Nieuwe Hoven 141

4205 BC Gorinchem

Aanvang: 20:00 uur

Secretaris gezocht

Zoals bij u allen bekend is de functie van secretaris van ons bestuur al sinds lange tijd vacant.

Wij doen nogmaals een oproep aan u om invulling te gaan geven aan deze functie. Het bestuur kan niet zonder iemand die zich voor deze functie wil opwerpen.

Bent u geïnteresseerd of kent u iemand die dit wel zou willen doen, neem dan contact op met onze voorzitter, Aart Bogerd op telefoonnummer 0184 659057. Ook kan hij u informatie verstrekken over de inhoud van de functie van secretaris.

Jaarboekje 2019

Jaarboekje 2019 

Diverse personen binnen de afdeling zijn bezig met het opstellen van het jaarboekje 2019. De planning is om het boekje eind december te verspreiden. 

Het is gebruikelijk dat u dit jaarboekje per post ontvangt. Wij willen leden de mogelijkheid geven het jaarboekje per email in plaats van per post te ontvangen. Ook zal het jaarboekje digitaal op onze website worden geplaatst waar u het dus ook altijd in kan zien.

U kunt zich hiervoor, met vermelding van uw naam en adres, tot uiterlijk 15 december aanmelden via info@Gorinchem.groei.nl. 

Activiteiten bij Tuincentrum Sterk

Ook tuincentrum Sterk in Arkel organiseert de komende tijd weer een aantal leuke activiteiten waaronder workshops en cursussen

Opens external link in new windowVia deze link vindt u nadere informatie hierover

Privacy statement

De Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) ook wel Privacywet genoemd

De landelijke vereniging Groei en Bloei (KMPT) heeft conform bovenstaande verordening ook voor de afdelingen, een Privacy beleid en een Privacy verklaring opgesteld. Daarbij hoort een Reglement inzake de AVG dat in de ledenvergadering van november zal worden vastgesteld. Basis is dat Groei en Bloei alleen gegevens opslaat en bewaard die nodig zijn om u als lid informatie en service te bieden. Groei en Bloei zal geen gegevens beschikbaar stellen aan derden voor commerciële doelen.

Privé gegevens

Onze vereniging houdt zich aan de wettelijke regels, dus aan de AVG. Uw persoonlijke gegevens worden zorgvuldig verwerkt en beveiligd en slechts gebruikt voor de doelen waarvoor u ze beschikbaar gesteld heeft.

Sociale media

Bij gebruik van de website ziet u dat koppelingen zijn opgenomen naar de facebook pagina. Dit is een directe koppeling en daarmee worden geen informaties over bezoekers doorgegeven aan de sociale media.

Foto’s

Bij onze activiteiten worden soms foto’s gemaakt. Als geen specifieke toestemming is gevraagd en u bezwaar heeft vragen wij u uw bezwaar kenbaar te maken aan de fotograaf.

Nieuwsbrieven en informatiebladen

Onze afdeling verstuurd een Jaarboekje nieuwsflitsen en heeft een facebookpagina, u heeft zich hiervoor opgegeven of u krijgt deze als lid. Als u dit niet op prijs stelt kunt u zich afmelden op info@gorinchem.groei.nl

Dank aan landelijk bureau en afdeling Dordrecht voor bovenstaand voorbeeld.

Ontvangt u deze Nieuwsflits niet zoals gewenst?

We hebben het al eerder gemeld, er zijn een aantal leden die deze nieuwsflits niet in het juiste format ontvangen. Soms is de tekst niet goed leesbaar, vaker echter zien leden de foto's niet en kunnen zij deze deze ook niet downloaden'.

Mocht dat bij u ook het geval zijn dan kunt u hier klikken voor een correcte versie.

Bezoek ook de website

Blijf op de hoogte, check regelmatig de agenda op onze website en ook de andere interessante mededelingen

Opens external link in new windowwww.gorinchem.groei.nl

Of Opens external link in new windowonze facebookpagina

Contact: Opens window for sending emailinfo@gorinchem.groei.nl

Met vriendelijke groet,
Groei & Bloei Gorinchem en omstreken

NIEUWSBRIEVEN EN TIPS

 

Opens external link in new windowTUINCENTRUM HUITING

 

Opens external link in new windowTUINCENTRUM STERK

 

Opens external link in new windowDE WEBWINKEL van Groei & Bloei Nederland

 

Opens external link in new windowOns Privacy Statement

Informatie